Το πρόβλημα της παχυσαρκίας.

Κανλής Παράσχος

Καθηγητής Φυσικής Αγωγής ΠΕ11, Msc                                                           30/6/2016

Το πρόβλημα της παχυσαρκίας.

http://blogs.sch.gr/4gymmyti/files/2017/11/ΤΟ-ΠΡΟΒΛΗΜΑ-ΤΗΣ-ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ.pdf

Εισαγωγή

Στις σύγχρονες κοινωνίες ανάμεσα στα διατροφικά προβλήματα που εμφανίζονται είναι και αυτό της παχυσαρκίας. Οι παράγοντες που είναι υπεύθυνοι ως προς την συχνότητα εμφάνισης του φαινόμενου αυτού είναι ποικίλοι, αλλά και οι τύποι θεραπείας που έχουν εφαρμοσθεί δεν είχαν τα αναμενόμενα επιθυμητά αποτελέσματα (Παπανικολάου,1989: 521).   

Η παχυσαρκία αποτελεί ένα φαινόμενο που απασχολεί όλο τον πληθυσμό της γης και πλήττει ανεξαιρέτως τόσο τα ανεπτυγμένα όσο και τα χαμηλά κοινωνικοοικονομικά στρώματα τόσο στις ανεπτυγμένες όσο και στις αναπτυσσόμενες χώρες. Η νόσος αυτή του 21^ου αιώνα όπως συνηθίζεται να αποκαλείται αποτελεί μια δύσκολη υπόθεση ως προς τον τρόπο αντιμετώπιση της.  Αρκεί να αναφέρουμε ότι το 1.1 δισεκατομμύρια από τα 6 δισεκατομμύρια που αποτελούν τον πληθυσμό της γης είναι υπέρβαρα. Σύμφωνα με το Διεθνές Ινστιτούτο Παχυσαρκίας που βρίσκεται στην Ουάσιγκτον το 61% των αμερικανών, 54% των Ρώσων και το 51% των Βρετανών είναι υπέρβαροι (Αμερικάνου,& Καρμίρη, & Παπακώστα, ΤΕΕ, ΥΠΕΠΘ-ΠΙ)

Η μεγάλη συσσώρευση σωματικού λίπους, και οι αρνητικές επιπτώσεις που αυτό προκαλεί στην υγεία κατατάσσει την παχυσαρκία σε ένα από τα κυριότερα ζητήματα της δημόσια υγείας. Οι αρνητικές συνέπειες της παχυσαρκίας έχουν οδηγήσει ακόμη και στην μείωση του προσδόκιμου της ζωής σε τέτοιο βαθμό που προηγούμενες πρόοδοι του περασμένου αιώνα σε σχέση με την διάρκεια ζωής των ατόμων να κινδυνεύουν να χαθούν με αποτέλεσμα η σημερινή γενιά να είναι εκείνη η οποία αναμένεται να έχει μικρότερη διάρκεια ζωής απ’ ότι οι γονείς τους (ΕΥΖΗΝ, 2014).  Μεγάλη προσοχή πρέπει να δίνουν τα άτομα όταν εισέρχονται στην εφηβική ηλικία, που στα κορίτσια έρχεται νωρίτερα από τα αγόρια. Η ανάπτυξη του σωματικού ρυθμού είναι ιδιαίτερα γρηγορότερη α’ αυτήν την ηλικία η οποία και χαρακτηρίζεται από επιθυμία για λήψη περισσότερης τροφής εξαιτίας της αυξημένης όρεξης.

Στην συνέχεια προσπαθούμε να προσεγγίσουμε το φαινόμενο της παχυσαρκίας μέσα από τις εξής ενότητες 1. Ορισμός της παχυσαρκίας, 2. Αίτια της παχυσαρκίας, 3. Μορφές της παχυσαρκίας, 4. Μέθοδοι διάγνωσης της παχυσαρκίας, 5. Κίνδυνοι της παχυσαρκίας, και 6. Τρόποι αντιμετώπισης της παχυσαρκίας.

1.       Ορισμός της παχυσαρκίας

Η εναποθήκευση στον οργανισμό επιπλέον λίπους ή λιπώδους ιστού αποτελεί την παθολογική κατάσταση ή οποία μπορεί να θεωρηθεί ως παχυσαρκία. Καταστάσεις οι οποίες παραπέμπουν σε αυξημένο σωματικό βάρος όπως στα άτομα που αθλούνται ή έχουν μεγάλη φυσική δραστηριότητα και ως εκ τούτου παρουσιάζουν μυϊκή υπερτροφία αλλά και παθολογικές καταστάσεις όπως οιδηματώδεις ασθένειες με παθολογική κατακράτηση υγρών δεν πρέπει να συνδέονται με το φαινόμενο της παχυσαρκίας. Πέρα όμως από τις προηγούμενες περιπτώσεις ή παθολογική αύξηση βάρους τις πιο πολλές φορές είναι αποτέλεσμα της παχυσαρκίας ακόμη και σε άτομα με φαινομενικά φυσιολογικό βάρος. Η διάγνωση της πραγματικής παχυσαρκίας πρέπει να βασίζεται περισσότερο στον καθορισμό της ποσότητας του λίπους του σώματος παρά με την περίσσεια σωματικού βάρους παλαιότερων μεθόδων όπου αυτό προσδιοριζόταν στο 20% πάνω από το «επιθυμητό» ή «ιδανικό» βάρος του ατόμου (Παπανικολάου, 1989: 522).  

Σύμφωνα με τον Π.Ο.Υ. παχυσαρκία είναι η υπερβολική συσσώρευση λίπους στο σώμα, η οποία εγκυμονεί κινδύνους για την υγεία.

Η υπερβολική εναπόθεση λίπους ως αποτέλεσμα λήψης περισσότερης ενέργειας από τον άνθρωπο μέσα από την διατροφή σε σχέση με αυτή που απαιτείται. Αυτό συμβαίνει όταν στις λιπαποθήκες του σώματος δηλαδή μέσα από την αύξηση των  λιποκυττάρων έχουμε εναπόθεση λίπους που συντελεί στην αύξηση του σωματικού βάρους κατά 20% με 30% του επιθυμητού.

Φυσιολογικό ποσοστό λίπους  Άνδρας 15% -20%, Γυναίκα 20% -  25% .Όταν το Ποσοστό αγγίζει το 40% χαρακτηρίζεται ως παχυσαρκία Ενώ σε ακραίες περιπτώσεις που φτάνει και το 70% τότε μιλάμε για κακοήθη παχυσαρκία (Morbid obesity). Τα λιποκύτταρα αυξάνονται τόσο σε μέγεθος όσο και σε αριθμό μέχρι την ενηλικίωση ενώ μετά μόνο σε όγκο.

2.       Αίτια της παχυσαρκίας.

Η παχυσαρκία μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι οφείλεται σε περισσότερα από ένα αίτια τα οποία μπορεί να είναι περιβαλλοντικά, κληρονομικά – γενετικά, συμπεριφορικά, κοινωνικοοικονομικά, ή μεταβολικά.

Ø  Κληρονομικά – γενετικά.

Η κληρονομικότητα αποτελεί σημαντικό στοιχείο αν ένα άτομο θα παρουσιάσει παχυσαρκία. Σύμφωνα με τις έρευνες παιδιά παχύσαρκων γονέων έχουν πιθανότητες 80% να παρουσιάσουν παχυσαρκία έναντι 10% όπου κανένας από τους δυο γονείς δεν είναι παχύσαρκος. Επίσης ορισμένα άτομα έχουν γενετική προδιάθεση και τάση να παίρνουν περισσότερο βάρος σε σχέση με άλλα άτομα παρ’ όλο που καταναλώνουν τις ίδιες θερμίδες. Η κληρονομικότητα λοιπόν επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το σώμα δαπανά την προσλαμβανόμενη ενέργεια. Το γονίδιο της παχυσαρκίας είναι μια από τις τελευταίες ανακαλύψεις των επιστημόνων οι οποίοι υποστηρίζουν ότι όταν αυτό είναι ενεργό δίνει σήμα στον οργανισμό να σταματήσει την κατανάλωση ενέργειας. Το γονίδιο αυτό ενοχοποιείται για την σύνθεση μιας ορμόνης τη λεπτίνη η οποία ρυθμίζει την όρεξη χωρίς ακόμη να γνωρίζουμε τον ακριβή τρόπο λειτουργίας της (http://dietnet.pblogs.gr/2011/03/ta-aitia-ths-pahysarkias.html)

Στους μονοωογενείς διδύμους το σωματικό βάρος μεταξύ τους διατηρείται σε όχι περισσότερο από ένα κιλό όταν οι συνθήκες ζωής τους είναι όμοιες, ή περισσότερο από δυόμιση εάν αυτές είναι τελείως διαφορετικές. Η μεγάλη αυτή ομοιότητα μεταξύ των διδύμων αποδίδεται γενικώς σε γενετικά αίτια περισσότερο, αλλά μπορεί και ως ένα ορισμένο σημείο να είναι αποτέλεσμα συνηθειών διατροφής που αποκτήθηκαν κατά την παιδική ηλικία. Ο βαθμός σίτισης είναι δυνατόν να κατευθυνθεί μέσω των γονιδίων κατά πολλούς τρόπους : α) Γενετική ανωμαλία του κέντρου για την πρόσληψη της τροφής, με ρύθμιση του επιπέδου των αποθεμάτων των θρεπτικών στοιχείων υψηλότερα είτε χαμηλότερα από το φυσιολογικό και β) παθολογικοί κληρονομικοί ψυχικοί παράγοντες οι οποίοι είτε διεγείρουν την όρεξη είτε εξαναγκάζουν το άτομο να τρώει για να ανακουφίζεται από τη ψυχική ένταση. Ακόμη γενετικοί μηχανισμοί που έχουν να κάνουν με την χημεία της εναπόθεσης λίπους έχει βρεθεί ότι προκαλούν παχυσαρκία σε πειράματα που πραγματοποιήθηκαν σε ορισμένα στελέχη επιμύων και ποντικών, και πιστεύεται ότι παρόμοιοι μηχανισμοί μπορεί να αποτελούν αίτιο παχυσαρκίας και στον άνθρωπο. Η πολύ εύκολη εναποθήκευση λίπους από την μια μεριά και τα πολύ ελαττωμένα ποσά ορμονοευαίσθητης λιπάσης στο λιπώδη ιστό δεν επιτρέπουν την μετακίνηση αυτού του λίπους. Ακόμη έχει διαπιστωθεί σε ανάλογες μελέτες σε στελέχη παχύσαρκων επιμυών περίσσεια συνθετάσης λιπαρών οξέων (Guyton, 1992:1025) .   

Υποθαλαμικός τύπος παχυσαρκίας.

Ο ρόλος των γενετικών παραγόντων στα πειραματόζωα είναι ξεκάθαρος αρκεί να αναφέρουμε ανάμεσα σε άλλα παραδείγματα αυτό της μεταβολικής παχυσαρκίας, δηλαδή το σύνδρομο κληρονομικής υπεργλυκαιμίας των παχύσαρκων ποντικών. Πρέπει να αναφέρουμε ακόμη και τον υποθαλαμικό τύπο παχυσαρκίας, καθώς στο συγκεκριμένο τμήμα του εγκεφάλου βρίσκονται τα κέντρα πείνα, όρεξης αλλά και κορεσμού και ως εκ τούτου μια βλάβη αν και σπάνια στο συγκεκριμένο κέντρο μπορεί να προκαλέσει εμφάνιση παθολογικής μορφής παχυσαρκίας(Παπανικολάου,1989: 522) Συγκεκριμένα προκαλώντας ερεθισμό του πλάγιου υποθαλάμου σε πειραματόζωο αυτό εμφανίζει κατάσταση υπερφαγίας καθώς καταναλώνει τροφή με βουλιμία, ενώ αντίθετα με την καταστροφή των πλάγιων πυρήνων και στις δυο πλευρές του υποθαλάμου αυτό χάνει πλήρως την επιθυμία για λήψη τροφής περνώντας σε κατάσταση λιμοκτονίας καθώς εξαντλείται από την ασιτία. Προκαλώντας ερεθισμό των μέσων κοιλιακών πυρήνων του υποθαλάμου παρατηρείται πλήρης κορεσμός του πειραματόζωου το οποίο δεν τρώει ακόμη και όταν του προσφερθεί ιδιαίτερα νόστιμη τροφή, αντίθετα καταστρέφοντας τους μέσους κοιλιακούς πυρήνες το ζώο αποκτά έντονη βουλιμία προσλαμβάνοντας συνεχώς τροφή με αποτέλεσμα αυτό να γίνεται παχύσαρκο με σωματικό βάρος έως το τετραπλάσιο του φυσιολογικού. Ακόμη έχει ανακαλυφθεί, ότι βλάβες στους μέσους κοιλιακούς πυρήνες προκαλούν ακόμη και υπέρμετρη έκκριση ινσουλίνης με συνέπεια την εναπόθεση λίπους, Έτσι οι πλάγιοι πυρήνες του υποθαλάμου αποτελούν το κέντρο πείνας ή κέντρο πρόσληψης τροφής ενώ οι μέσοι κοιλιακοί πυρήνες του υποθαλάμου αποτελούν το κέντρο κορεσμού. Άτομα που παρουσιάζουν όγκο στην υπόφυση με συνέπεια αυτός να προκαλεί πίεση στον υποθάλαμο, παρουσιάζουν προοδευτική παχυσαρκία, και ως εκ τούτου στον άνθρωπο μπορεί να προκληθεί παχυσαρκία και από βλάβη στον υποθάλαμο, πρέπει να σημειώσουμε όμως ότι στο φυσιολογικό παχύσαρκο άτομο μια τέτοια βλάβη σχεδόν ποτέ δεν βρίσκεται ύστερα από έρευνα (Guyton, 1992:1021-1025).

Ø  Περιβαλλοντικοί παράγοντες.

Πέρα από τους γενετικούς παράγοντες σημαντικό ρόλο παίζουν και τα περιβαλλοντικά αίτια. Η οικογένεια παίζει σημαντικό ρόλο σ΄ αυτό καθώς οι διατροφικές της συνήθειες επηρεάζουν όλα τα μέλη της και ιδιαίτερα τα παιδιά. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι κακές οικογενειακές διατροφικές συνήθειες (πλούσιες σε λίπος και ζάχαρη) και η απουσία άσκησης θα λειτουργήσουν αρνητικά ευνοώντας την εμφάνιση της παχυσαρκίας.

Μεγάλο ρόλο παίζει στην αύξηση της παχυσαρκίας ο υπερσιτισμός κατά την παιδική ηλικία. Τα λιποκύταρα αναπτύσσονται σε αριθμό με ταχύ ρυθμό παραγωγής ιδιαιτέρα κατά τα πρώτα χρόνια της παιδικής ηλικίας. Έτσι όσο μεγαλύτερος είναι ο ρυθμός εναποθύκευσης λίπους τόσο μεγαλύτερος είναι και ο αριθμός των λιποκυτάρων στο σώμα. Ο ρυθμός των λιποκυτάρων συχνά φτάνει μέχρι και το τριπλάσιο στα παχύσαρκα παιδιά σε σχέση με τα φυσιολογικά, και αυτός παραμένει σχεδόν ο ίδιος για το υπόλοιπο της ζωής μετά την εμφάνιση της ήβης. Υπάρχει λοιπόν η άποψη ότι όταν τα παιδία υπερσιτίζονται τόσο κατά την βρεφική ηλικία αλλά και στα παιδικά χρόνια μπορεί να οδηγηθούν σε παχυσαρκία που να επεκτείνεται κατά όλη την υπόλοιπη ζωή τους και αυτό γιατί πιστεύεται ότι ο αυτορρυθμιστικός ανατροφοδοτικός μηχανισμός του υποθαλάμου για την αποθήκευση λίπους, σε άτομο με περίσσεια λίπους ρυθμίζεται σε υψηλότερο επίπεδο. Στα άτομα τα οποία καθίστανται παχύσαρκα κατά την μέση ή μεγάλη ηλικία ή στα λιγότερο παχύσαρκα η παχυσαρκία αυτή οφείλεται στην υπερτροφία των ήδη υφιστάμενων λιποκυτάρων. Εξυπακούεται ότι η παχυσαρκία του τύπου αυτού αντιμετωπίζεται καλύτερα και ευκολότερα σε αντίθεση με αυτήν που από τα πρώτα χρόνια και διαρκεί σε όλη την υπόλοιπη ζωή(Guyton, 1992:1025).

Ø  Μεταβολικές διαταραχές.

 Τα άτομα δεν έχουν όλα τον ίδιο Βασικό Μεταβολικό Ρυθμό, δηλαδή σε κάποια είναι χαμηλότερος. Αυτό σημαίνει ότι ο ΒΜΡ δεν αυξάνεται με την πρόσληψη της τροφής ή ορμονικές διεγέρσεις με συνέπεια την εναπόθεση λίπους στο σώμα καθώς δεν δαπανάται ενέργεια. Ο υποθυρεοειδισμός είναι υπεύθυνος για την εμφάνιση της παχυσαρκίας καθώς μειώνεται ο ΒΜΡ.  

Παράγοντες που επηρεάζουν τον βασικό μεταβολισμό είναι :

α) Η ηλικία, Κατά την φάση «της ταχείας αύξησης»  ο ΒΜ είναι μεγαλύτερος ειδικότερα κατά τα δυο πρώτα χρόνια της ζωής όπου κατόπιν μειώνεται για να αυξηθεί πάλι κατά την φάση της εφηβείας και στα δυο φύλα. Μετά την ενηλικίωση παρατηρείται μια μείωση 2% για κάθε δεκαετία ως πιθανό αποτέλεσμα του μειωμένου μυϊκού τόνο λόγω μειωμένης φυσικής δραστηριότητας ή μειωμένης μυϊκής μάζας του σώματος.

β) Η επιφάνεια σώματος, Τα μικρόσωμα άτομα και των δυο φύλων παρουσιάζουν κατά κανόνα υψηλότερο ΒΜ για κάθε μονάδα επιφάνεια του σώματος σε σχέση με τα μεγαλόσωμα.

γ) Το φύλο, Ο ΒΜ των γυναικών είναι κατά κανόνα χαμηλότερος 5-10% από αυτόν των ανδρών ιδίου βάρους και ύψους  πιθανόν λόγω περισσότερης περιεκτικότητας του σώματός τους σε λίπος.

δ) Η κύηση, Οι γυναίκες όταν βρίσκονται σε κατάσταση εγκυμοσύνης παρουσιάζουν αυξημένο ΒΜ ο οποίος υπολογίζεται στο 13% όταν υπολογίζεται με βάση το βάρος ανά kg.

ε) Η σύνθεση του σώματος, Κατά τον Garrow (1978) ο ΒΜ καθορίζεται σχεδόν αποκλειστικά από τον μυϊκό ιστό καθώς είναι μεταβολικά πιο δραστήριος από τον λιπώδη ιστό. Κατά συνέπεια άτομα με αυξημένη μυϊκή μάζα όπως οι αθλητές εμφανίζουν ΒΜ τουλάχιστον 5% υψηλότερο από άτομα αντίστοιχης κατηγορίας.

στ) Ενδοκρινείς αδένες, Πρωταρχικοί ρυθμιστές του μεταβολισμού του ατόμου είναι οι ορμόνες των ενδοκρινών αδένων και ιδιαίτερα του θυρεοειδούς αδένα η λειτουργική κατάσταση του οποίου γίνεται με διαγνωστική μέθοδο μέτρησης του ΒΜ.

ζ) Η διατροφική κατάσταση, Όταν το άτομο βρίσκεται σε κατάσταση νηστείας ή υποσιτισμού, εμφανίζεται μείωση του ΒΜ ως ικανότητα του οργανισμού να προσαρμόζεται και να προφυλάσσεται σε καταστάσεις υπερβολικής απώλειας ενέργειας.

η) Ό ύπνος, Κατά την διάρκεια του ύπνου ο μεταβολισμός του ατόμου είναι ίσος ή ελαφρά μικρότερος από ον ΒΜ, εκτός από τις πρώτες ώρες που μπορεί να είναι ελαφρά υψηλότερος λόγω δράσης ειδικής θερμογενετικής επίδρασης του τελευταίου γεύματος.

Θ) Το κλίμα, Άτομα τα οποία ζουν τόσο στα τροπικά όσο και στα πολικά κλίματα παρουσιάζουν διαφορές στον ΒΜ πιθανόν λόγω διαφορετικής έκκρισης θυροξίνης για την αντιμετώπιση της διαφορετικής θερμοκρασίας του περιβάλλοντος. Άτομα τα οποία ζουν στις αρκτικές περιοχές παρουσιάζουν μια αύξηση του ΒΜ κατά 15-20%.

ι) Ο πυρετός, Ο ΒΜ αυξάνεται σε καταστάσεις πυρετού ή λοιμώξεων περίπου 12-13% για κάθε βαθμό C (Παπανικολάου, 1989: 36-37).  

Ø  Φυσική Δραστηριότητα.

Η έλλειψη φυσικής δραστηριότητας είναι ένα σημαντικό αίτιο της παχυσαρκίας ακόμη και όταν αυτή αντιμετωπίζεται από μείωση διατροφικής πρόσληψης η οποία αν είναι υπερβολική μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες στην υγεία του ατόμου. Ο σημερινός τρόπος ζωής χαρακτηρίζεται από έλλειψη σωματικής άσκησης που σε συνδυασμό με την υπερβολική χρήση ηλεκτρονικών μέσων όπως τηλεόρασης , Η/Υ (Σύνδρομο υποκινητικότητας) και τις εξωσχολικές δραστηριότητες των μαθητών φροντιστήρια με παράλληλη κατανάλωση ανθυγιεινών τροφών οδηγεί στην παχυσαρκία. Η τηλεόραση σύμφωνα με έρευνες ευθύνεται για την αύξηση της παχυσαρκίας σε ποσοστό 2% για κάθε ώρα παρακολούθησης. Σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποίησε το ιατρείο Παχυσαρκίας του Ενδοκρινολογικού Τμήματος στο Νοσοκομείο Παίδων «Π. & Α. Κυριακού» το 57% των παχύσαρκων παιδιών έχει διαπιστωθεί ότι δεν ασκείται καθόλου, το 13% ελάχιστα και μόνο το 30% ασκείται τακτικά.

Με την πρόσληψη μεγαλύτερης ποσότητας ενέργειας υπό μορφή τροφής, με παράλληλη μειωμένη αποβολή της ενέργειας αυτής έχουμε αύξηση του σωματικού βάρους, έτσι για κάθε 9,3 θερμίδες περίσσειας ενέργειας που προσλαμβάνεται εναποτίθεται 1γραμμάριο λίπους στο σώμα.  Το ένα τρίτο της ενέργειας που δαπανάται από ένα φυσιολογικό άτομο αναλογεί σε μυϊκή δραστηριότητα, ενώ για έναν εργάτη αυτό το ποσοστό φτάνει στα δύο τρίτα και σε κάποιες περιπτώσεις στα τρία τέταρτα. Καθότι η μυϊκή δραστηριότητα είναι η πιο σημαντική μορφή δαπάνης της ενέργειας στο σώμα μπορεί να ειπωθεί ότι η παχυσαρκία σε ένα φυσιολογικό άτομο βρίσκεται σε υψηλή σχέση μεταξύ προσλαμβανόμενης ενέργειας και τακτικής μυϊκής δραστηριότητας(Guyton, 1992:1024).

Ø  Ψυχολογικά αίτια.

Πολλά άτομα αντιμετωπίζουν το άγχος, την ανία, την απογοήτευση, την κατάθλιψη με την  αύξηση της τροφής. Αυτό έχει ως συνέπεια να εθίζονται στο υπερβολικό φαγητό καθώς συνδέεται με την ευχαρίστηση σε περιπτώσεις που αντιμετωπίζουν ψυχολογικά προβλήματα.

Η επίδραση λοιπόν παραγόντων όπως γενετικών, μεταβολικών, κοινωνικών και ψυχολογικών μπορούν να οδηγήσουν σε παχυσαρκία το άτομο  σε όλη την διάρκεια της ζωής του. Η παχυσαρκία της ενηλικίωσης χαρακτηρίζεται ως υπερτροφική, καθώς έχουμε διόγκωση των λιποκυττάρων, ενώ η παιδική παχυσαρκία χαρακτηρίζεται ως υπερπλαστική λόγω αύξησης του αριθμού των λιποκυττάρων.

3.       Μορφές  της παχυσαρκίας

Σύμφωνα με μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί συνάγεται το συμπέρασμα ότι η νοσηρότητα της παχυσαρκίας παρουσιάζει μεγαλύτερη συσχέτιση με την τοπική κατανομή του σωματικού λίπους. Μπορούμε να διακρίνουμε σύμφωνα με την κατανομή του λίπους του ατόμου σε «κοιλιακή» ή «κεντρική» παχυσαρκία και στην «περιφερική παχυσαρκία» (Πασχάλης & Νικολαΐδης &Δίπλα & Τζιαμούρτας & Καρατράντου & Μελισσοπούλου & Γεροδήμος, 2013:262)

1. Ανδροειδής ή Κεντρική Παχυσαρκία όταν το λίπος συγκεντρώνεται κυρίως γύρω από την κοιλιακή χώρα. Αυτός ο τύπος παχυσαρκίας συνοδεύεται από αυξημένο κίνδυνο για την υγεία, καθώς το συσσωρεμένο λίπος σ’ αυτή την περιοχή έχει άμεση πρόσβαση στο συκώτι, και από κει στην κυκλοφορία του αίματος. (καρδιοπάθειες, σακχαρώδη διαβήτη, κα) Η μορφή αυτή παρουσιάζεται κυρίως στους άνδρες και έχει την μορφή μήλου (http://www.incardiology.gr/pathiseis_paxisarkia/metaboliko_sindromo.html).

Η κεντρική/κοιλιακή παχυσαρκία χωρίζεται σε δύο επιμέρους τύπους: την επιφανειακή υποδόρια παχυσαρκία και την εν τω βάθει, σπλαχνική παχυσαρκία  σύμφωνα με τους  Despres και συν. Παχύσαρκα άτομα με αυξημένο σπλαχνικό λίπος, παρουσίασαν παθολογική ανοχή στη γλυκόζη και αυξημένα επίπεδα τριγλυκεριδίων στο αίμα, ενώ άτομα με παρόμοιο συνολικό κοιλιακό λίπους αλλά χαμηλό σπλαχνικό λίπος είχαν φυσιολογικό γλυκαιμικό και λιπιδαιμικό προφίλ. Παράγοντες που ευνοούν τη σπλαχνική παχυσαρκία είναι η ηλικία, το φύλο, οι ορμόνες φύλου (τεστοστερόνη, DHEA, οιστρογόνα), τα γονίδια, η φυλή, τα επίπεδα αυξητικής ορμόνης, η λειτουργία του υποθαλαμικού-υποφυσιακού-επινεφριδικού άξονα και των γλυκοκορτικοειδών, καθώς και διατροφικές συνήθειες (κατανάλωση τροφής υψηλή σε κορεσμένα λιπαρά και αυξημένη κατανάλωση φρουκτόζης) (Πασχάλης & Νικολαΐδης &Δίπλα & Τζιαμούρτας & Καρατράντου & Μελισσοπούλου & Γεροδήμος, 2013:262).

2. Γυναικοειδής ή Περιφερική Παχυσαρκία όταν το λίπος συγκεντρώνεται κυρίως γύρω από την μέση και κάτω μηροί και  γλουτούς. Το αποθηκευμένο λίπος σ’ αυτήν την περιοχή, δε θεωρείται μεταβολικά πολύ ενεργό, εγκυμονώντας λιγότερους κίνδυνους για την υγεία. Η μορφή αυτή παρουσιάζεται κυρίως στις γυναίκες και έχει την μορφή αχλαδιού  (http://www.incardiology.gr/pathiseis_paxisarkia/metaboliko_sindromo.html).

Ορισμός μεταβολικού συνδρόμου

 Τρία από τα πέντε παρακάτω περιγραφόμενα στοιχεία αρκούν για να διαγνωστεί κανείς με μεταβολικό σύνδρομο. Προφανώς όσο περισσότερα εμφανίζει τόσο περισσότερο αυξάνεται ο κίνδυνος καρδιαγγειακών νοσημάτων

·                     Μεγάλη περιφέρεια μέσης (κοιλιακή παχυσαρκία): περισσότερα από 102 εκατοστά για τους άνδρες και περισσότερα από 88 εκατοστά για τις γυναίκες

·                     Αυξημένα επίπεδα τριγλυκεριδίων στο αίμα (περισσότερα από 150 mg/dl)

·                     Χαμηλά επίπεδα HDL χοληστερόλης (καλής χοληστερόλης) στο αίμα (λιγότερα από 40 mg/dl για άνδρες και λιγότερα από 50 mg/dl για γυναίκες)

·                     Ελαφρώς αυξημένα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα (περισσότερα από 110 mg/dl, όχι τόσο υψηλά όσο στον διαβήτη, αλλά υψηλότερα από τα κανονικά)

·                     Υψηλή αρτηριακή πίεση (περισσότερα από 130 και 85 mmHg) (http://www.incardiology.gr/pathiseis_paxisarkia/metaboliko_sindromo.html)

Πηγή: http://www.incardiology.gr/pathiseis_paxisarkia/metaboliko_sindromo.html

 

4.       Μέθοδοι διάγνωσης της παχυσαρκίας.

Ο υπολογισμός του ιδανικού βάρους είναι κάτι το οποίο δεν είναι μια απλή υπόθεση. Το «υγιές» ή ιδανικό βάρος μπορεί να υπολογιστεί αν ληφθούν  υπόψη μια σειρά από παράγοντες όπως η ηλικία, το φύλο, η οστική πυκνότητα, ο λόγος μυς/λίπος και το ύψος.

Πρώτα απ’ όλα πρέπει να γίνει μια σωστή εκτίμηση αν ένα άτομο είναι υπέρβαρο ή παχύσαρκο. Αυτό μπορεί να  γίνει αφού εκτιμηθεί το σωματικό βάρος, η κατανομή του λίπους στο σώμα, και το κατά πόσο αυτά συσχετίζονται με τυχόν προβλήματα υγείας εξαιτίας εμφάνισης της παχυσαρκίας. Ειδικές βιομηχανικές – εργαστηριακές εξετάσεις με την χρήση ειδικών οργάνων (δερματοπτυχόμετρα) και ειδικών λιπομετρητών μπορούν να διαγνώσουν σωστά αν ένα άτομο είναι παχύσαρκο. Όμως και πιο απλούστερες μέθοδοι μέτρησης μπορούν να βοηθήσουν όπως  ο δείκτης Μάζας Σώματος (ΔΜΣ) ή (ΒΜΙ) και η κοιλιακή περίμετρος καθώς και μέσω πινάκων ύψους – βάρους που παρουσιάζουν το επιθυμητό βάρος ανάλογα με το φύλο και την ηλικία.

Το σωματικό λίπος στους άνδρες πρέπει να βρίσκεται μεταξύ 12 – 20% και στις γυναίκες να μην ξεπερνάει το 25%

Δείκτης μάζας σώματος και Λόγος Μέσης/Περιφέρειας

Ο ΔΜΣ και ο Λόγος Περιμέτρου Μέσης Γλουτών είναι δυο τρόποι αξιολόγησης του βάρους του ατόμου προκειμένου να εκτιμηθεί πόσο απέχει ή πόσο κοντά είναι στο υγιές.

Δείκτης μάζας σώματος είναι η μέτρηση που προέρχεται από το ύψος και το βάρος του ατόμου. Ο ΔΜΣ υπολογίζεται ως το πηλίκο του σωματικού βάρους σε κιλά προς το τετράγωνο του ύψους σε μέτρα

Ταξινόμηση	ΔΜΣ	Κίνδυνος για την υγεία
Ελλιποβαρής	<18,5	Μέτριος
Φυσιολογικού βάρους	18,5-24.9	Χαμηλός
Υπέρβαρος	25.0-29.9	Μέτριος
Παχυσαρκία 1ου βαθμού	30-34,9	Υψηλός
Παχυσαρκία 2ου βαθμού	35-39.9	Πολύ υψηλός
Παχυσαρκία 3ου βαθμού	>40	Πάρα πολύ υψηλός

Το μειονέκτημα με τον ΔΜΣ είναι ότι δεν υπολογίζει τις αναλογίες του ατόμου. Οι άνθρωποι έχουν διαφορετική οστική πυκνότητα και αναλογία σωματικού λίπους και ο ΔΜΣ δεν συνυπολογίζει αυτούς τους παράγοντες.

Δηλαδή ο ΔΜΣ έχει τα εξής μειονεκτήματα

Υποτιμά την συγκέντρωση σωματικού λίπους σε υπέρβαρα ή παχύσαρκα άτο

Υπερτιμά την συγκέντρωση σωματικού λίπους σε μυώδη ή λεπτά άτομα.

Με τον τρόπο αυτόν ένας αθλητής παγκόσμιου επιπέδου είναι δυνατόν να έχει το ίδιο ύψος και βάρος με ένα άτομο το οποίο ουδεμία σχέση έχει με την άθληση μπορεί όμως να έχει τον ίδιο ΔΜΣ παρ’ όλο που οι αναλογίες του αγύμναστου ατόμου είναι εντελώς διαφορετικές. Επίσης αν λάβουμε υπόψη μας μόνο τις μετρήσεις του ΔΜΣ, ένα άτομο με οστεοπόρωση πιθανώς να έχει μικρότερο ΔΜΣ από ένα άτομο που δεν παρουσιάζει την συγκεκριμένη νόσο και ως εκ τούτου το πρώτο να θεωρηθεί υγιέστερο από το δεύτερο (http://www.e-cardio.gr/default.aspx?pageid=882 ).

Λόγος Περιμέτρου Μέσης Γλουτών γνωστός και σαν waist-to-hip ratio (WHR),

Ο Λόγος Περιμέτρου Μέσης Γλουτών εξετάζει τον λόγο της περιμέτρου μέσης ενός ατόμου με την περίμετρο της περιφέρειας του στους γοφούς. Λαμβάνεται η μικρότερη μέτρηση στη μέση συνήθως πάνω από τον ομφαλό και διαιρείται με την περίμετρο γοφών στο ευρύτερο σημείο.

Σε πιο αδύνατα άτομα, η μέση μετριέται στο πιο στενό σημείο. Για τους πιο εύσωμους με κεντρικού τύπου κατανομή λίπους (μεγάλη κοιλιά) μετράται περίπου 2-3 εκατοστά πάνω από τον ομφαλό. Οι γοφοί μετρούνται στο ευρύτερο σημείο στους αδύνατους και στους μείζονες τροχαντήρες στα πιο εύσωμα άτομα. (http://www.e-cardio.gr/default.aspx?pageid=882)

Ο WHR στόχος διαφέρει σε άντρες και γυναίκες:

·       WHR για άντρες

-      <0,9 – σημαίνει ότι έχει πολύ χαμηλό κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων.

-      Από 0,9 έως 0,99 – σημαίνει ότι έχει μέτριο κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών προβλημάτων

-      >1 – σημαίνει ότι ο κίνδυνος καρδιαγγειακών νοσημάτων είναι πολύ υψηλός.

·       WHR για γυναίκες

-      <0,8 – σημαίνει ότι έχει πολύ χαμηλό κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών προβλημάτων

-      Από 0,8 έως 0,89 – σημαίνει ότι έχει μέτριο κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών προβλημάτων

-      0,9 ή περισσότερο – σημαίνει ότι έχει υψηλό κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων. 

Πληθυσμογραφία Εκτόπισης Αέρα (ADP), Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιεί αέρα, το άτομο εισέρχεται σε αεροστεγή θάλαμο που μετρά τον συνολικό όγκο του σώματος υπολογίζοντας πόσο αέρα εκτοπίζει. . Η σωματική πυκνότητα υπολογίζεται συνδυάζοντας τη μάζα (σωματικό βάρος) με τον σωματικό όγκο. Η ADP μπορεί να εκτιμήσει την αναλογία σωματικού λίπους ενός ατόμου και την καθαρή μυϊκή μάζα/LBM (lean body mass). (http://www.e-cardio.gr/default.aspx?pageid=882)

 

Ζύγιση μέσα σε νερό: Αφού το άτομο ζυγισθεί σε ζυγαριά μετά ζυγίζεται βυθισμένο μέσα σε νερό με ειδικό μηχάνημα. Ο υπολογισμός του σωματικού λίπους προκύπτει από την διαφορά της μέτρησης των δύο βαρών η οποία όσο μεγαλύτερη είναι τόσο περισσότερος λιπώδης ιστός υπάρχει.

Χρήση ηλεκτρικής αντίστασης: Μέσω ηλεκτροδίων διοχετεύεται στο σώμα χαμηλής τάσης ηλεκτρικό ρεύμα, ως γνωστόν το λίπος είναι κακός αγωγός του ρεύματος , έτσι όσο περισσότερος λιπώδης ιστός υπάρχει στο σώμα τόσο μεγαλύτερη αντίσταση συναντά η ροή του ηλεκτρικού ρεύματος. Μέσω ειδικών μηχανημάτων η αντίσταση που συναντά το ηλεκτρικό ρεύμα μετατρέπεται σε μια γρήγορη και καλή εκτίμηση του συνολικού λίπους του σώματος

Μέτρηση Πάχους Δερματικών Πτυχών

Η μέθοδος αυτή υπολογισμού αναλογίας σωματικού λίπους πραγματοποιείται με την μέτρηση του πάχους μια πτυχής δέρματος σε τέσσερα σημεία του σώματος. Το δερματοπτυχόμετρο ένα ειδικό όργανο χρησιμοποιείται για τις εν λόγω μετρήσεις δίνοντας σωστή εκτίμηση υπολογισμού του σωματικού λίπους ως ποσοστό βάρους του σώματος, καθώς το περισσότερο από το μισό από το λίπος του σώματος βρίσκεται κάτω από το δέρμα.

Δερματική πτυχή δικεφάλου : μπροστά από τον βραχίονα, στη μέση της απόστασης μεταξύ αγκώνα και ώμου.

ü  Δερματική πτυχή τρικεφάλου: στο πίσω μέρος του βραχίονα.

ü  Υποωμοπλάτια δερματική πτυχή: κάτω από το κάτω άκρο της ωμοπλάτης .

ü  Υπερλαγόνιος δερματική πτυχή: πάνω από την κορυφή του λαγονίου οστού.(Αμερικάνου,& Καρμίρη, & Παπακώστα, Τ.Ε.Ε. ΥΠΕΠΘ – ΠΙ.).

5.       Κίνδυνοι παχυσαρκίας

Η καλύτερη εμφάνιση είναι ένα από τα ισχυρότερα κίνητρα για την μείωση του σωματικού βάρους. Όμως οι λόγοι που ένα άτομο πρέπει να βελτιώσει την διατροφή του και να ξεκινήσει σωστή άσκηση είναι πολύ σπουδαιότεροι και συνδέονται με την καλή υγεία του ατόμου. Η καλή υγεία και ένα δυνατό ανοσοποιητικό σύστημα συνδέονται άμεσα με τον έλεγχο  μείωσης του υποδόριου λίπους και του σωματικού βάρους.

Η παχυσαρκία έχει συνδεθεί με σοβαρές παθήσεις όπως η στεφανιαία νόσος, καρκίνος, διαβήτης. Σε αναπτυγμένες χώρες όπως οι ΗΠΑ, 3 στους 4 θανάτους οφείλονται σε καρδιοπάθειες ή καρκίνο και σύμφωνα με έρευνες, 80% από αυτούς τους θανάτους συνδέονται με κακές συνήθειες, συμπεριλαμβανόμενου και της καθιστικής ζωής. Γύρω στο 25% των καρδιαγγειακών προβλημάτων σχετίζονται με την παχυσαρκία (http://www.mazi.org.cy/mazi/page.php?pageID=62&viewArticle=189&prev=62) .

Η παχυσαρκία είναι υπεύθυνη για πολλά προβλήματα και παθήσεις όπως παρουσιάζονται από τον Παπανικολάου (1989:528,πίνακας21.2)

ü  Καρδιά: Πρώιμη ισχαιμική νόσος της καρδιάς, Υπερτροφία της αριστερής κοιλίας, Στηθάγχη, καρδιακή ανεπάρκεια.

ü  Αγγειακό σύστημα: Υπέρταση, Εγκεφαλικό επεισόδιο, φλεβική στάση με οίδημα στα κάτω άκρα, κιρσούς, θρομβωτική ή εμβολική ασθένεια των κάτω άκρων και της κάτω κοίλης φλέβας.

ü  Αναπνευστικό σύστημα : Αποφρακτική άπνοια στον ύπνο, Σύνδρομο Pickwick (κυψελιδικός υπεραερισμός), Δευτεροπαθής πολυκυθαιμία, Υπερτροφία δεξιάς κοιλίας, (που δυνατόν να οδηγήσει και σε ανεπάρκεια).

ü  Υπατο-χοληφόρο σύστημα : Χολολιθίαση, Λιπώδης εκφύλιση του ύπατος.

ü  Ενδοκρινικές και μεταβολικές λειτουργίες : Σακχαρώδης διαβήτης, Ουρική αρθρίτιδα ή μόνο υπερουριχιμία, Υπερλιπιδαιμίες (υπερτριγλυκεριδαιμία και υπερχοληστεριναιμία).

ü  Νεφρικό σύστημα : Λευκωματουρία, και σε σοβαρές παχυσαρκίες, νέφρωση, θρόμβωση των νεφρικών φλεβών.

ü  Αρθρώσεις μυς και συνδετικός ιστός : Οστεορθρίτιδα στην κατά γόνυ άρθρωση, Οστικές άκανθες στην πτέρνα, Εκφυλιστική οστεοαρθροπάθεια (στις γυναίκες), Επιβάρυνση προϋπάρχουσας βλάβης στην στάση – θέση του ατόμου.

ü  Δέρμα : Ραβδώσεις, Ακανθωτική μελονοδερμία (καλοήθης τύπος), Δασυτριχισμός των γυναικών ανδρικού τύπου, Παράτριμμα, Κάλλοι του δέρματος, Πολλαπλά θηλώματα.

ü  Νεοπλάσματα : Αυξημένος κίνδυνος για καρκίνο του ενδομητρίου, Πιθανόν αυξημένος κίνδυνος για καρκίνο του μαστού.

ü  Αναπαραγωγική και σεξουαλική λειτουργία : Προβλήματα κατά την κύηση και τον τοκετό (αυξημένος κίνδυνος για τοξιναιμία, υπέρταση και σακχαρώδη διαβήτη κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης, παράταση του χρόνου του τοκετού, αυξημένη συχνότητα για καισαρική τομή), Ανωμαλίες στην έμμηνο ρύση και συχνοί κύκλοι χωρίς ωορρηξία, μειωμένη γονιμότητα.

ü  Ψυχολογική και κοινωνική συμπεριφορά : Αίσθημα μειονεκτικότητας, Κοινωνική απομόνωση, Αυξημένη ευαισθησία για ψυχονευρώσεις, Μειωμένη κινητικότητα, Αυξημένη και αδικαιολόγητη απουσία από την εργασία.

ü  Διάφορα : Αυξημένος κίνδυνος στις χειρουργικές επεμβάσεις και στην αναισθησία, Μειωμένη σωματική ευκινησία και αυξημένη επιρρέπεια σε δυστυχήματα, παρεμβολή δυσχερειών στην διάγνωση άλλων ασθενειών, Αυξημένη θνησιμότητα (Παπανικολάου,1989:528,πίνακας21.2).

  Έρευνες δείχνουν ότι τα επιπλέον εκατοστά στη μέση αυξάνουν τον κίνδυνο πρόωρης θνησιμότητας ανεξάρτητα από το σωματικό βάρος. Άνδρες με περίμετρο μέσης 109 εκ. ή περισσότερο είχαν 50% υψηλότερο κίνδυνο θνησιμότητας σε σχέση με αυτούς των οποίων η περίμετρος μέσης ήταν μικρότερη από 89 εκ. αυτό ισοδυναμεί με χαμηλότερο προσδόκιμο επιβίωσης κατά 3 χρόνια μετά την ηλικία των 40 ετών. Γυναίκες με περίμετρο μέσης 94 εκ. ή περισσότερο είχαν 80% υψηλότερο κίνδυνο θνησιμότητας σε σχέση με γυναίκες που είχαν περίμετρο μέσης 68,5 εκ ή λιγότερο που είναι ισοδύναμο με χαμηλότερο προσδόκιμο επιβίωσης 5 χρόνια μετά την ηλικία των 40 ετών.

Όσο μεγαλύτερη είναι η μέση τόσο αυξάνεται και ο κίνδυνος δήλωσαν οι ερευνητές. Για κάθε 5 εκατοστά αυξημένης περιμέτρου ο κίνδυνος θνησιμότητας αυξάνεται κατά 7% στους άνδρες και κατά 9% στις γυναίκες σύμφωνα με την έρευνα που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Mayo Clinic Proceedings (http://www.iatronet.gr/eidiseis-nea/epistimi-zwi/news/26132/megalyteri-koilia-ligotera-xronia-zwis.html)

Οι επιπτώσεις όμως της παχυσαρκίας δεν σταματάνε μόνο στα προβλήματα που σχετίζονται με τον οργανισμό υπάρχουν ακόμη ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις.

Τα παχύσαρκα άτομα δεν προσλαμβάνονται εύκολα σε θέσεις εργασίας ακόμη και αν έχουν τα απαραίτητα προσόντα, αλλά και πληρώνουν περισσότερα χρήματα σε ασφαλιστικές εταιρείες. Το τελευταίο είναι ένα φαινόμενο που παρατηρείται ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, και πρόσφατα και στην Ευρώπη δηλαδή έχει καθιερωθεί ένα είδος κινήτρων ή τιμωριών από τους εργοδότες για παχύσαρκα άτομα και οικονομικά κίνητρα γι’ αυτούς που διατηρούν το σωματικό τους βάρος σε υγιή επίπεδο. Και αυτό διότι το κόστος δαπανών υγείας που σχετίζεται με την παχυσαρκία αγγίζει σε κάποιες χώρες του δυτικού κόσμου το 7-10% των συνολικών δαπανών. Αυτό βέβαια όπως αναφέρει o κος Γεώργιος Πανοτόπουλος Ειδικός Παθολόγος – Διατροφολόγος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο 13^ο Ετήσιο Συνέδριο 2013, της Ελληνικής Μελέτης  της Παχυσαρκίας του Μεταβολισμού και των Διαταραχών Διατροφής,  απλοποιεί και υποβαθμίζει μια νόσο σε ζήτημα συμπεριφοράς, λαμβάνοντας υπόψη το βάρος και το ΔΜΣ ως μοναδικό κριτήριο υγείας, κάνει διακρίσεις που θίγουν κυρίως τις μειονότητες και στιγματίζει ακόμη περισσότερο τους παχύσαρκους (http://www.iatronet.gr/eidiseis-nea/epistimi-zwi/news/24356/paxysarkia-koinwniko-provlima-me-anisyxitikes-diastaseis.html).

6.       Τρόποι αντιμετώπισης της παχυσαρκία

Όμως, δεν πρέπει κάποιος να παραιτείται από το να αντιμετωπίσει σωστά αυτή την κατάσταση, καθώς όλα αυτά τα προβλήματα που δημιουργούνται ως συνέπεια της παχυσαρκίας μπορούν να διορθωθούν και να θεραπευτούν όταν υπάρξει απώλεια σωματικού βάρους.  Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την σωστή κινητική δραστηριότητα άθληση και την υγιεινή διατροφή.

Η απώλεια βάρους απαιτεί προσπάθεια, η οποία δεν είναι εύκολη και ούτε σύντομη, αλλά δύσκολη και χρονοβόρα και πρέπει να γίνεται με τον σωστό τρόπο. Αυτό γιατί παχύσαρκα άτομα που ακολούθησαν γρήγορες και λανθασμένες μεθόδους αδυνατίσματος ξαναπήραν το βάρος σε ποσοστό 80-90% από αυτούς

Δεν απαιτείται αυστηρή διάτα καθώς τα κιλά που χάνουμε τα ξαναπαίρνουμε γρήγορα, μπαίνουμε έτσι σε ένα φαύλο κύκλο απώλειας και επανάκτησης κιλών με αποτέλεσμα να υποστούμε ένα ψυχολογικό βάρος από τις συνεχείς αποτυχίες με ταυτόχρονη μείωση της αυτοπεποίθησης με επακόλουθο να υποστεί βλάβη η υγεία μας.

Στόχοι μιας σωστής αντιμετώπισης της παχυσαρκίας πρέπει να είναι:

·         Αργή και σταθερή απώλεια βάρους.

·         Διατήρηση του νέου σωματικού βάρους.

·         Πρόληψη επιπλοκών.

·         Διατήρηση της ψυχικής υγείας του παχύσαρκου. 

Θα πρέπει δηλαδή να δώσουμε προσοχή σε τρεις βασικές παραμέτρους

Δίαιτα – Τακτική Φυσική Δραστηριότητα – Αλλαγή διατροφικών συνηθειών και τρόπου ζωής.

Η επίσκεψη σε ένα γιατρό είναι το πρώτο που θα πρέπει να κάνει ένα άτομο το οποίο θέλει να χάσει σωστά και με ασφάλεια βάρος και όχι να παίρνουν μόνα τους πρωτοβουλίες ή να επισκέπτονται διάφορα κέντρα αδυνατίσματος με προτεινόμενες δίαιτες οι οποίες και φανερώνουν την θέληση για γρήγορο αδυνάτισμα με παράλληλη άγνοια βασικών γνώσεων διατροφής. Αν και η δίαιτα αποτελεί το βασικότερο και αποδοτικότερο μέσο για  «απώλεια βάρους», αυτό θα πρέπει να γίνει με ιδιαίτερη προσοχή καθώς μια δημιουργία αρνητικού θερμιδικού ισοζυγίου μπορεί να επεκταθεί και σε άλλα χρήσιμα θρεπτικά συστατικά με αρνητικές για την υγεία συνέπειες. Ο ειδικός σε θέματα διατροφής θα πρέπει να λάβει υπόψη του μια σειρά από διαφορετικούς παράγοντες τόσο του ιατρικού ιστορικού του ατόμου, όσο και μιας πλήρης φυσικής εξέτασης. Τέτοιες είναι το ιστορικό της παχυσαρκίας, πότε δηλαδή ξεκίνησε ή αν υπάρχουν και άλλα άτομα στην οικογένεια με παχυσαρκία, τις διαιτητικές συνήθειες όπως και αυτές της ζωής του την φυσική του δραστηριότητα, τον βαθμό όρεξης ή πείνας, τον βαθμό επιθυμίας του για απώλεια βάρους και την βοήθεια που θα έχει στην προσπάθεια του αυτή από άλλα μέλη της οικογενείας του και πως αισθάνεται για το βάρος του. Τα παχύσαρκα άτομα διακατέχονται από μια έντονη τάση να χάσουν μεγάλο βάρος σε όσο το δυνατόν μικρότερο χρονικό διάστημα με αποτέλεσμα να γίνονται εύκολα θύματα εκμετάλλευσης από διάφορα κέντρα αδυνατίσματος. Είναι λοιπόν αναγκαίο να γίνει κατανοητό από τα άτομα που επιθυμούν να χάσουν βάρος πρέπει να αντληθούν ότι αυτό πρέπει να γίνει μέσα σε εντελώς λογικά και κυρίως επιστημονικά πλαίσια που πάντα καθορίζονται από ειδικούς. Ιδανική απώλεια βάρους θεωρούνται τα 2kg το μήνα. Ένα παχύσαρκο άτομο που θέλει να χάσει βάρος θα πρέπει να ακολουθήσει κάποιους κανόνες όπως:

ü  Η επιτυχία της διαιτητικής αγωγής σε χρόνια βάση προϋποθέτει αλλαγές στις διαιτητικές συνήθειες του ατόμου καθώς και στις συνήθειες σωματικής άσκησης του.

ü  Το διαιτολόγιο αποτελεί ατομική υπόθεση και δεν εφαρμόζεται σε όλους με την ίδια επιτυχία.

ü  Μια σίγουρη κα σταθερή απώλεια βάρους επιτυγχάνεται όταν αυτή γίνεται με αργό ρυθμό.

ü  Όταν εφαρμόζονται υποθερμικές δίαιτες αυτές πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τον υπολογισμό των απαραίτητων διατροφικών στοιχείων ιδιαίτερα για παιδιά  και εφήβους που βρίσκονται στην φάση της ανάπτυξης. Επομένως όταν στα παιδιά εφαρμόζονται δίαιτες ισοθερμικές ή υποθερμικές αυτέ θα πρέπει να είναι διατροφικά πλήρης.

ü   Η υποστήριξη του ατόμου με παχυσαρκία ιδίως όταν αυτό δεν συνεργάζεται με τον ειδικό ή ξαναπαίρνει εύκολα βάρος ώστε να μην βιώνει αίσθημα ενοχής ή άγχους να μάθει να ζει με την παχυσαρκία, και να αποφεύγεται ένα μεταβολικό στρες το οποίο είναι ιδιαίτερα δυσάρεστο. (Παπανικολάου,1989:532-533).

Ο βαθμός της παχυσαρκίας και ο χρόνος που απαιτείται για να μειωθεί το βάρος στα επιθυμητό επίπεδο είναι τα δυο στοιχεί που καθορίζουν μια πρώτη εκτίμηση του ποσοστού των θερμίδων μιας δίαιτας. Αν υποθέσουμε ότι ένα άτομα θα χάνει 2κιλά τον μήνα τότε το αρνητικό θερμιδικό ισοζύγιο θα είναι της τάξης 15.000 Kcal / μήνα δηλαδή 500 Kcal/ ημέρα. Αυτό βέβαια είναι μια θεωρητική προσέγγιση καθώς σε πρακτικό επίπεδο ο οργανισμός αντιδρά σε κάθε μεταβολή της ομοιόστασης ειδικά στην αρχή. Αυτό γίνεται αντιληπτό ειδικά όταν τα άτομα υποβάλλονται σε υποθερμική δίαιτα τότε ο βασικός τους μεταβολισμός μειώνεται γρήγορα και η ενδεχόμενη απώλεια βάρους είναι μικρότερη από την αναμενόμενη (Παπανικολάου,1989:532-533)..

 Οι Θερμίδες

Είναι τα καύσιμα που έχει ανάγκη τω σώμα μας προκειμένου να λειτουργήσει σωστά παίρνουμε επίσης την πληροφορία πόση ενέργεια μπορεί να μας δώσει μια τροφή.

 Ο οργανισμός μας χρειάζεται λοιπόν τις θερμίδες για:

 α)να παράγει ενέργεια, β) να κινηθεί ή να αναπτυχθεί και γ) να επιτελέσει τις βασικές του λειτουργίες.

Αν λοιπόν, δεν καταναλώνετε τις αναγκαίες για τον οργανισμό σας θερμίδες, θα αντιμετωπίσετε προβλήματα συγκέντρωσης στα μαθήματά σας, κούραση και νευρικότητα. Αν όμως καταναλώνετε περισσότερες θερμίδες από τις αναγκαίες αυτές θα μετατραπούν σιγά σιγά σε λίπος και μπορεί να γίνετε υπέρβαροι.

Θρεπτικά συστατικά

Δίαιτα σημαίνει ισορροπημένη διατροφή – ποικιλία + σωστές αναλογίες τροφίμων.

Θρεπτικά συστατικά ονομάζονται οι ουσίες από τις οποίες αποτελούνται οι τροφές είναι περίπου 50 και κατατάσσονται σε 3 βασικές κατηγορίες.

·         Τους υδατάνθρακες που καταλαμβάνουν τουλάχιστον το 50-60% των καθημερινών μας αναγκών. Αποτελούν την κύρια πηγή ενέργειας του οργανισμού και βρίσκονται σε τροφές όπως το ψωμί, τα ζυμαρικά, και το ρύζι. Σε μια δίαιτα με σκοπό την καταπολέμηση της παχυσαρκίας οι υδατάνθρακες θα πρέπει να είναι τουλάχιστον 100γρ την ημέρα καθώς μια ιδιαίτερα κετογονική δίαιτα είναι εξαιρετικά επικίνδυνη, γιατί προκαλεί κετοξέωση (Παπανικολάου,1989:537)..

·         Τα λιπίδια που προσφέρουν περίπου το 30-35% των καθημερινών μας αναγκών. Το λίπος είναι απαραίτητο γιατί συμβάλει στην διατήρηση της θερμοκρασίας του σώματός μας. Τα λίπη μπορούμε να τα διακρίνουμε σε κορεσμένα αυτά οποία τα βρίσκουμε σε όλες τις τροφές που προέρχονται από τα ζώα. Αποτελούν κίνδυνο για την υγεία διότι αυξάνουν τον κίνδυνο για καρδιοπάθειες και παχυσαρκία. Τα ακόρεστα λίπη τα οποία και πρέπει να προτιμάμε όπως το ελαιόλαδο. Τα τρανς λιπαρά τα οποία είναι βλαβερά για την υγεία και πρέπει να αποφεύγονται, τα συναντάμε στα τυποποιημένα προϊόντα, και αναγράφονται στις ετικέτες των τροφίμων σαν «υδρογονωμένα».

·         Τις πρωτεΐνες να καλύπτουν το10-15% των καθημερινών μας αναγκών. Οι πρωτεΐνες συμβάλουν στην ανασύσταση των φθειρόμενων ιστών και συντηρούν τα όργανα του οργανισμού, τις βρίσκουμε σε τροφές όπως το κόκκινο κρέας, το κοτόπουλο, τα αυγά, το γάλα και το τυρί. Βρίσκονται επίσης σε τροφές όπως τα όσπρια, και οι ξηροί καρποί. Οι πρωτεΐνες πρέπει να διατηρούνται σε υψηλά επίπεδα συνήθως 0.8- 1-5/ kg επιθυμητού βάρους ώστε να διατηρείται η ισορροπία θετικού πρωτεϊνικού ισοζυγίου (Παπανικολάου,1989:537).

Βιταμίνες και μέταλλα

Είναι απαραίτητες ουσίες διότι ρυθμίζουν την καλή λειτουργία του οργανισμού μας. Δεν προσφέρουν ενέργεια. Βοηθούν στο να μπορεί ο οργανισμός μας να χρησιμοποιήσει τα θρεπτικά συστατικά που λαμβάνει από τα άλλα τρόφιμα. Η έλλειψη τους έχει ως συνέπεια την έλλειψη προσεχής, την αίσθηση κούρασης, καθώς επίσης το δέρμα και τα μαλλιά μας γίνονται πιο θαμπά. Η έλλειψη ασβεστίου κάνει τα οστά και τα δόντια μας πιο εύθραυστα και αδύναμα, η έλλειψη σιδήρου προκαλεί κόπωση, αδυναμία, ζαλάδες, μειωμένη αντοχή και αναιμία. Οι άπεπτες φυτικές ίνες που τις συναντάμε στα δημητριακά, τα όσπρια, και τα πράσινα χορταρικά, συμβάλουν στην σωστή λειτουργία ολόκληρου του πεπτικού σωλήνα και ιδιαίτερα του παχέος έντερου.

Το νερό

Το νερό αποτελεί τα 2/3 του σώματός μας και μεταφέρει στους ιστούς τα θρεπτικά συστατικά που παίρνουμε από τα τρόφιμα και απομακρύνει τις άχρηστες ουσίες και τοξίνες. Βοηθά ακόμη στη διατήρηση της φυσιολογικής θερμοκρασίας του σώματος, και στην πέψη της τροφής. Αποφεύγουμε την αφυδάτωση, που οδηγεί σε κόπωση και πονοκέφαλο διατηρώντας τον μεταβολισμό μας σταθερό. Επίσης η επιδερμίδα μας διατηρεί την ελαστικότητά της και είναι ενυδατωμένη. Κατά την διάρκεια της άσκησης αποφεύγουμε τις κράμπες πίνοντας σε τακτά διαστήματα επαρκείς ποσότητες νερού. Οι υποθερμικές δίαιτες μειώνουν το βάρος απότομα κατά την πρώτη εβδομάδα λόγω απώλειας νερού ενώ κατά την 8^η με 10^η ημέρα η απώλεια του νερού παύει και ένα νέο υδατικό ισοζύγιο δημιουργείται από τον οργανισμό στο διάστημα αυτό μετά την αρχική απώλεια νερού (Παπανικολάου,1989:538).

Σωματική άσκηση

Για να μειώσουμε το βάρος μας, δεν αρκεί μόνο να μειώσουμε την πρόσληψη θερμίδων, αλλά θα πρέπει παράλληλα να αυξήσουμε και το ρυθμό με τον οποίο καίμε τις θερμίδες. Έτσι η καθημερινή σωματική δραστηριότητα είναι απαραίτητη. Με την σωστή σωματική δραστηριότητα πετυχαίνουμε καλύτερη ποιότητα ζωής, αφού μας βοηθά να έχουμε καλύτερη σωματική, ψυχική και πνευματική υγεία, ευλυγισία και αντοχή.

Η σωστή άσκηση μας προσφέρει πιο δυνατούς μυς και πιο δυνατά οστά.

Βελτιώνει τις λειτουργίες του κάρδιοκυκλοφοριακού, του εγκεφάλου, μειώνει το στρες και μας βοηθά να είμαστε ήρεμοι κατά την διάρκεια της ημέρας

Τρέξιμο, ποδήλατο, κολύμπι, μπάσκετ, ποδόσφαιρο, χορός, τένις: διαλέξτε αυτό που σας

ταιριάζει καλύτερα και αφιερώστε, όσο χρόνο μπορείτε για να απολαύσετε τη χαρά

της παρέας και την ένταση που σας προσφέρει η άσκηση.

Η επιβάρυνση των ατόμων που δραστηριοποιούνται σε βαριές εργασίες είναι περίπου 800 Kcal ανά ημέρα περισσότερες από εκείνα που έχουν καθιστικό τρόπο ζωής . Το καθαρό θερμιδικό κόστος της άσκησης στο ενήλικο άτομο είναι περίπου 3 Kcal/λεπτό, διότι η έντονη άσκηση απαιτεί 5 Kcal/λεπτό ενώ η καθιστική εργασία 2 Kcal/λεπτό δηλαδή3 Kcal διαφορά. Ένα άτομο λοιπόν που γυμνάζεται για δυο ώρες η θερμιδική του δαπάνη ισούται με 5-2=3χ120=360 Kcal/ 2 ώρες (Παπανικολάου,1989:531).

Υπάρχουν και άλλες μέθοδοι για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας όπως είναι ψυχοθεραπευτική, η φαρμακευτική, η χειρουργική, Δακτύλιος σιαγόνας, και στερεοτυπική επέμβαση στον υποθάλαμο στις οποίες δεν θα αναφερθούμε καθώς αποτελούν πεδίο των ειδικών της ιατρικής και υπερβαίνουν την εν λόγω εργασία.  

 

Πρόγραμμα σωστής διατροφής

 

Έρευνες έχουν δείξει ότι ή απώλεια βάρους δεν είναι αποτέλεσμα μόνο λήψης λιγότερης ενέργειας και περισσότερης άσκησης αλλά και πολλών άλλων παραγόντων.

Το σύνδρομο της λιμοκτονίας είναι ένας από αυτούς τους παράγοντες, δηλαδή η θεωρία που υποστηρίζει ότι λαμβάνοντας λιγότερη τροφή και επομένως λιγότερες θερμίδες αυτό θα μας προκαλέσει και απώλεια βάρους. Οι δίαιτες αυτές έχουν τελικά τα αντίθετα αποτελέσματα, καθώς ενεργοποιούνται στο σώμα μας μια χημική διαδικασία που μας ωθεί στο να τρώμε περισσότερο καθώς ο οργανισμός μας λαμβάνει την συγκεκριμένη κατάσταση ως κίνδυνο λιμοκτονίας που μπορεί να μας οδηγήσει στον θάνατο. Το σώμα μας είναι προγραμματισμένο βάσει ενός γενετικού κώδικα έτσι ώστε να μας σώζει από την λιμοκτονία. Μέσω λοιπόν ανάλογων μηνυμάτων κινδύνου αποτρέπεται μια ανάλογη κατάσταση η οποία εκλαμβάνεται ως απειλητική από το σώμα μας, όσοι λοιπόν αγνοούν ανάλογα μηνύματα οδηγούν τον οργανισμό τους σε πρόωρη γήρανση. Εκείνο που πρέπει ιδιαίτερα να προσεχθεί δεν είναι τόσο η πρόσληψη των προσλαμβανόμενων θερμίδων αλλά το είδος των θερμίδων που καταναλώνουμε. Τροφές πλούσιες σε υδατάνθρακες όπως η ζάχαρη που εισέρχεται γρήγορα στο αίμα, αυξάνουν τα επίπεδα σακχάρου, ινσουλίνης καθώς τη χοληστερόλη και τα τριγλυκερίδια που οδηγούν σε λιπώδες ήπαρ, έχουν ως αποτέλεσμα να αυξάνεται το βάρος. Αντίθετα αν οι θερμίδες προέλθουν από τροφές όπως τα φασόλια λόγω και της υψηλής περιεκτικότητας σε ίνες, αυτές θα απορροφηθούν αργά ο οργανισμός έχει την δυνατότητα να χρησιμοποιήσει αυτές τις θερμίδες με αποτέλεσμα να καούν περισσότερες και να αποθηκευτούν λιγότερες σαν λίπος. Δηλαδή το είδος των θερμίδων που προσλαμβάνουμε επενεργεί σημαντικά στο ποσοστό του βάρους που παίρνουμε καθώς τα διαφορετικά είδη τροφής μεταβολίζονται διαφορετικά μέσα από τον οργανισμό μας. Συνεπώς δίαιτες χαμηλών λιπαρών που αποτελούνται κυρίως από ανεπεξέργαστες, ολικής αλέσεως τροφές, πρωτεΐνες από άπαχο κρέας ζώων, λαχανικά, σπόρους ολικής αλέσεως και όσπρια δηλαδή η Μεσογειακού τύπου δίαιτα είναι ο καλύτερος τρόπος για να τραφούμε σωστά και να μην παίρνουμε επιπλέον βάρος. Μελέτες έχουν δείξει ότι η Μεσογειακή διατροφή σε συνδυασμό με μέτρια άσκηση, η αποφυγή καπνίσματος και η μέτρια κατανάλωσης αλκοόλ σχετίζεται με μείωση των θανάτων από οποιοδήποτε αιτία κατά 70%(Hyman, 2010:30-52).

 

 Παρακάτω μπορούμε να δούμε κάποιες πληροφορίες που μπουν να χρησιμοποιηθούν άμεσα και εύκολα.

Πλήρης διατροφή αποτελείται από τροφές που βρίσκονται στη μορφή που παράγει η φύση- φρέσκιες, μη επεξεργασμένες και απλές :

ü  Τροφές πλούσιες σε ίνες

Όσπρια, πλήρη δημητριακά, λαχανικά, φρούτα, ξηροί καρποί, σπόροι.

ü  Πρωτεΐνες καλής ποιότητας

Όσπρια, ξηροί καρποί, και σπόροι, αβγά, ψάρια, άπαχα πουλερικά, αρνί, ή μοσχάρι (κατά προτίμηση οργανικά ή ζώα που τρέφονται με φυσικές τροφές).

ü  Υγιεινά λίπη

Ιχθυέλαια, παρθένο ελαιόλαδο, φυτικά έλαια, όπως καρυδέλαιο και σησαμέλαιο, αβοκάντο, ελιές, καρύδα, ξηροί καρποί, σπόροι.

ü  Υγιεινοί υδατάνθρακες.

Λαχανικά, πλήρη δημητριακά, όσπρια, φρούτα, ξηροί καρποί, σπόροι. (Hyman, 2010:46).

 

Ø  Οι υδατάνθρακες πρέπει να προέρχονται από πλήρεις, ανεπεξέργαστες φυτικές τροφές, οι οποίες είναι πλούσιες σε πολύτιμες φυτοφρεπτικές ουσίες που δεν μπορούν να αντικατασταθούν από καμιά άλλη τροφή.

Ø  Τα λίπη πρέπει να προέρχονται από ψάρια, λιναρόσπορο και ξηρούς καρπούς, δηλαδή καλά λίπη τα λεγόμενα ωμεγα-3 λιπαρά, τα οποία βελτιώνουν τον μεταβολισμό και συμβάλλουν στην απώλεια βάρους.

Ø  Αποφεύγετε τα τρανς λιπαρά δηλαδή τα οποία προκαλούν αύξηση βάρους, εμποδίζουν τον μεταβολισμό, προκαλούν φλεγμονή και διαβήτη(Hyman, 2010:63,64-83).

 

Βιβλιογραφία :

(1)     Αμερικάνου Μ.& Καρμίρη Β. & Παπακώστα Χ., Στοιχεία ειδικής διατροφής, Τ.Ε.Ε. ΥΠΕΠΘ – ΠΙ.

(2)     ΕΥΖΗΝ, Παιδική Παχυσαρκία, Συνοδευτικό υλικό για τους εκπαιδευτικούς, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, 2014.

(3)     (Guyton G Arthur,M.D.,Ιατρική φυσιολογία, Επιστημονικές Εκδόσεις «Γρηγόριος Παρισιανός» Αθήνα 1992:1025).

(4)     Hyman, Mark, M.D., Ρυθμίστε το μεταβολισμό σας, Εκδόσεις Μοντέρνοι καιροί, Αθήνα, 2010.

(5)     (Παπανικολάου Κ. Γεώργιος, M.Sc. M.D., Σύγχρονη Διατροφή και Διαιτολόγια, Δίαιτες για όλες τις παθήσεις, Αθήνα 1989: 521).

(6)     Πασχάλης Βασίλειος, Νικολαΐδης Μιχάλης, Δίπλα Κωνσταντίνα, Τζιαμούρτας Αθανάσιος Καρατράντου,  Κωνσταντίνα Μελισσοπούλου, Αναστασία Γεροδήμος Βασίλειος, Άσκηση και Παχυσαρκία στο : Η άσκηση ως μέσο πρόληψης και αποκατάστασης χρόνιων παθήσεων, Υπεύθυνος έκδοσης Γεροδήμος Βασίλειος, Τρίκαλα 2013.

Ηλεκτρονική βιβλιογραφία:

1.       Τα αίτια της παχυσαρκίας, http://dietnet.pblogs.gr/2011/03/ta-aitia-ths-pahysarkias.html

2.       Πρόληψη της εφηβικής παχυσαρκίας σε μαθητές γυμνασίου και λυκείου http://ygeiamap.gov.gr/wp-content/uploads/2013/05/Paidikh-Paxysarkia_Lykeio-Final.pdf

3.       Παχυσαρκία: 'Ένας ύπουλος εχθρός...  http://www.eatforlife.gr/arthra/paxisarkia

4.       Ποιο είναι το ιδανικό βάρος  http://www.e-cardio.gr/default.aspx?pageid=882

5.       Κίνδυνοι λόγω παχυσαρκίας Κώστας Π. Ανδρέου, Κλιν. Εργοφυσιολόγος και Πτυχ. Φυσικής Αγωγής http://www.mazi.org.cy/mazi/page.php?pageID=62&viewArticle=189&prev=62

6.       Παχυσαρκία κοινωνικό πρόβλημα με ανησυχητικές διαστάσεις http://www.iatronet.gr/eidiseis-nea/epistimi-zwi/news/24356/paxysarkia-koinwniko-provlima-me-anisyxitikes-diastaseis.html

7.       Μεγαλύτερη κοιλιά, λιγότερα χρόνια ζωής http://www.iatronet.gr/eidiseis-nea/epistimi-zwi/news/26132/megalyteri-koilia-ligotera-xronia-zwis.html